حشر برخى از نفوس تا مقام برزخ كلى است . و برخى از نفوس به مقام حشر عقلانى مىرسند . برخى ، اهل جنت صفات و بعضى ، اهل جنت ذات ، برخى و اصل به مرتبه‌اى از مراتب آخرت و بعضى جامع جميع حضرات مىشوند . كما اين كه اصحاب شقاوت و اهالى دركات نيز داراى مراتب و مقامات متعددند كه منشأ آن ، افعال و اعمال صادر از آنان است كه در اصل ، تابع نحوهء استعدادات لازم عين ثابت مستقر در واحديت مىباشد . و به مقتضاى تكامل ذاتى و جوهرى كه در نهاد انواع موجود است ، هر چه از قوه به فعل رود ، رو به كمال رفته است . و انغمار نفوس در شهوات و استكمال در درجات حيوانى نسبت به قوهء سبعى و حيوانى كمال است ، اگر چه نسبت به صراط انسانى كه صراط توحيد است نقص بشمار مىرود . و به اعتبارى ، همهء موجودات ، سالك الى اللّه‌اند ؛ ( ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ) [ 1 ] . به هر حال به عقيدهء شيخ رئيس ، نفس ناطقه به اعتبار قوهء نظرى و عملى ، داراى دو فضيلت است : كمال عقل نظرى و تمام فضيلت آن ، ارتسام اوست به جميع علوم حقيقيه و احكام عقليهء صرفه . و كمال فضيلت عملى ( عقل عملى ) ، حصول ملكه عدالت است كه توسط اخلاق يعنى واسطه بودن ميان دو طرف افراط و تفريط است در هر خلقى از اخلاق . پس هرگاه نفس ناطقه در اين دو فضيلت كامل باشد و بالجمله در علم و عمل كامل باشد ، چون از بدن مفارقت كند هيچ‌گونه حاجت به بدن در نهاد وى نماند . چه آن كه احتياج نفس به بدن بنابر آن است كه بدن آلتى است نفس را براى تحصيل كمال و چون كمال مطلوب حاصل شود ، به آلت حاجت نباشد . چون از بدن